Galata Köprüsü'nün altındaki yeşil suda 2 ila 2,5 metrelik gölgeler dolaşıyor. Köprünün alt katındaki restoran çalışanlarının denize attığı balık artıklarına hücum eden Atlantik mavi yüzgeçli orkinoslar, hem su altı kamerasıyla hem de tepeden dron ile kaydedildi; köprüde biriken İstanbullular ve turistler telefonlarını sudan ayıramadı. Aynı sürüler son haftalarda Haliç'te, İstanbul Boğazı'nda, İzmit Körfezi'nde ve Karadeniz'de de görüldü.
İstanbul Üniversitesi Su Bilimleri Fakültesi Balıkçılık ve Su Ürünleri İşleme Teknolojisi Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Taner Yıldız, olayın "İstanbul'a yeni bir balık geldi" diye okunmasına itiraz ediyor. Yıldız'ın değerlendirmesi şöyle: "Son günlerde Haliç, İstanbul Boğazı veya İzmit Körfezi'nde görülen bireyleri tamamen yeni bir habitat keşfeden balıklar olarak değil, türün tarihsel ekolojik alanına geri dönen bireyler olarak değerlendirmek bana daha anlamlı geliyor. Yani orkinoslar yeni gelmedi, geri gelmeye başladılar."
Bu cümlenin arkasında bir asırlık defter kaydı var. Yıldız'ın aktardığı İstanbul Balıkhanesi verilerine göre yalnızca 1913-1914 döneminde 537 bin 455 kilogram orkinos satılmış. Yıldız, "Burada on yıllar önce mevcut olmayan bir türün ortaya çıkmasından değil, çok eski ve güçlü bir tarihsel varlığı bulunan, ancak bu bölgesel göç davranışını büyük ölçüde kaybetmiş bir türün yeniden görülmeye başlamasından söz ediyoruz" diyor.
Eski kayıtlarda Marmara ve Boğaz hattı, orkinosun kaçak uğrağı değil düzenli otoyoluydu. Balık, Adalar Denizi'nden Marmara'ya girip İstanbul Boğazı üzerinden Karadeniz'e çıkıyordu. Dalyanlarda bir sezonda 100-150 birey avlanıyor, tek bir balığın ağırlığı 100 ile 450 kilogram arasında değişiyordu.
| Dönem | Orkinosun hareketi |
|---|---|
| Nisan | Kuzeye göç başlıyor |
| Temmuz | Göç yoğunlaşıyor |
| Ağustos sonu | Kuzeye geçiş tamamlanıyor |
| Ekim - Aralık | Karadeniz'den dönüş göçü |
| Şubat - Mart | Bazı yıllar Marmara'dan hiç çıkmıyor; palamut, uskumru ve istavritle besleniyor |
Peki bu balık neden geri geldi? Yıldız'a göre asıl etken, Doğu Atlantik-Akdeniz orkinos stokunun toparlanması. 2000'li yıllardan itibaren Atlantik Ton Balıklarının Korunması Uluslararası Komisyonu'nun (ICCAT) uyguladığı kota ve koruma önlemleri stoku belirgin şekilde iyileştirdi. Balık çoğalınca dağılım alanı da genişledi. Mersin Üniversitesi Deniz Bilimleri Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Deniz Ayas da tabloyu, türün tarihsel dağılım alanındaki varlığının yeniden dikkat çekmesi olarak yorumluyor; orkinos 1980'lerden itibaren aşırı avcılık yüzünden bu sulardan neredeyse silinmişti.
"Deniz ısındı, orkinos geldi" kestirmesine ise Yıldız açık uyarı koyuyor: "Orkinos geniş bir sıcaklık aralığında yaşayabiliyor. Beslenme alanları sıcaklığın yanı sıra akıntılar, klorofil cepheleri ve üretken oşinografik yapılarla ilişkili olabiliyor. Bu nedenle 'Su sıcaklığı arttı, orkinos geri geldi' şeklindeki tek faktörlü açıklama yetersiz kalacaktır. İlk sorulacak sorulardan biri su sıcaklığından önce 'Bu orkinoslar hangi avı takip ediyor?' olmalı."
Orkinos avlamak yasak mı, Galata'da olta atan ne yapıyor?
Orkinos, olta atıp çeken herkesin torbasına atabileceği bir balık değil. Mavi yüzgeçli orkinos avcılığı Türkiye'de doğrudan ICCAT kotasına bağlı; Tarım ve Orman Bakanlığı'nın orkinos uygulama talimatına göre av, kota tahsis edilmiş lisanslı gemilerle yapılıyor ve her balık için Orkinos Yakalama Belgesi (BCD) düzenlenmesi zorunlu. Amatör tarafa ülke kotasının yalnızca binde 5'i ayrılıyor; bu kapsamda yakalanan balık için de avın yeri, zamanı ve miktarını gösteren tutanak tutulup 24 saat içinde Bakanlığa bildirilmesi gerekiyor. Kısacası Haliç'te dev bir orkinosu oltayla kıyıya çekmek serbest bir hafta sonu keyfi değil, belgesi ve kotası olmayan av kaçak sayılıyor.
Orkinoslar hamsiyi, palamutu bitirir mi?
Orkinos tepe avcısı; hamsi, sardalya, uskumru gibi sürü balıklarıyla besleniyor. Ama "sofradaki balığı bitirir" iddiası bilimsel olarak desteklenmiş değil. Uzmanların çerçevesi farklı: Asıl soru, Marmara'nın hem av türlerini hem de onların doğal avcısını aynı anda besleyebilecek dengeyi kurup kuramadığı. Denizin son bilançosu bu soruyu haklı çıkarıyor; 2021 müsilajının ardından yapılan izlemelerde Marmara'daki balık tür çeşitliliğinde yaklaşık yüzde 25 düşüş saptanmıştı. Buna karşılık 2026 ocak ayında Tekirdağ ve İstanbul açıklarında 40 yıl aradan sonra torik bolluğu yaşandı, yılbaşından itibaren 500 tonun üzerinde torik avlandı.
Eminönü'nde orkinos yakalandığını gösteren video gerçek mi?
Hayır. Sosyal medyada Eminönü'nde dev bir orkinosun karaya çıkarıldığını iddia eden video, doğrulama platformu Teyit'in 1 Haziran 2026 tarihli analizinde yapay zeka üretimi çıktı. Görüntü ilk kez 1 Mart'ta TikTok'ta "erdal_shorts" adlı kullanıcı tarafından paylaşılmış, üstelik kullanıcı hem videoya yapay zeka etiketi koymuş hem de açıklamasında içeriğin kurgu olduğunu yazmıştı. Yani Boğaz'daki orkinos gerçek; o video değil.
Orkinosun Marmara'ya kalıcı dönüşü ne zaman anlaşılacak?
Yıldız, iki üç bireyin görülmesinin tarihsel göç koridorunun yeniden kurulduğu anlamına gelmediğini söylüyor. Gerçek dönüşün kanıtı için dört şart sayıyor: birey sayısının zamanla artması, belirli aylarda tekrarlanan gözlemler, Marmara-İstanbul Boğazı-Karadeniz doğrultusunda tutarlı bir hareket örüntüsü ve bu hareketin pelajik balık bolluğuyla ilişkilendirilebilmesi. Karadeniz, geçmiş çalışmalarda orkinos yumurtası, larvası ve olgun gonad kaydı bulunan bir alan; ancak 2026 tarihli bir bilimsel derlemede burası "çökmüş" tarihsel üreme alanı olarak sınıflandırıldı.
| Rakamla orkinos | |
|---|---|
| 1913-1914 İstanbul Balıkhanesi satışı | 537 bin 455 kilogram |
| Dalyan başına sezonluk av (tarihsel) | 100-150 birey |
| Birey ağırlığı | 100-450 kilogram |
| Boğaz'da görülen boy | 2 - 2,5 metre |
| Amatör avcılığa ayrılan pay | Ülke kotasının binde 5'i |
Bir uyarı da köprüde artık atanlara: Yıldız, yaban orkinosun insan eliyle beslenmesi üzerine deneysel bir literatür bulunmadığını, dolayısıyla yunuslardaki sonuçların doğrudan aktarılamayacağını söylüyor. Ama davranışsal koşullanma riskini hatırlatıyor: "Düzenli yiyecek verilirse orkinosların doğal olarak av sürülerini takip etmek yerine belirli bir noktayı, insanları veya tekneleri yiyecekle ilişkilendirmesi olası. Yaban hayvanlarında insan kaynaklı besin desteği o türün bireylerinin davranış ve dağılımını değiştirebilir."
