Ayasofya restorasyonunda gözler artık mihrabın üstündeki doğu yarım kubbeye çevrildi; 1500 yıllık Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi'ndeki çalışma yeni bir evreye giriyor. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, 10 Eylül 2026'da sosyal medya hesabından yaptığı duyuruda, ana kubbedeki çalışmalar sürerken statik analizlerin doğu yarım kubbenin de güçlendirilmesi gerektiğini gösterdiğini ve bu bölüme erişim için çelik çalışma platformu kurulumuna başlandığını açıkladı. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün yürüttüğü çalışmalarda karar ve denetim yetkisi Bilim Heyeti ile Koruma Kurulu'nda.
Bilim Heyeti üyesi mimar Prof. Dr. Hasan Fırat Diker'e göre yapının dayanıklılık açısından en kırılgan bölümü burası; olası deprem senaryolarında göçmenin ilk buradan başlaması öngörülüyor. Diker bu aşamayı restorasyonun en önemli aşaması olarak nitelendiriyor.
Ayasofya'nın doğu yarım kubbesi nedir, neden en zayıf noktası?
Mihrap bölümünün üstünde yer alan doğu yarım kubbe için karar, uzmanların modelleme ve statik analizlerine dayanıyor. Heyetin inşaat mühendisi üyesi Doç. Dr. Mehmet Selim Ökten'in aktardığına göre sayısal modelleme ve analizler, ana kubbenin tek başına değil, yarım kubbelerle birlikte güçlendirilmesi gerektiğini gösterdi; bu amaçla membran kaplamalı koruyucu kubbe sistemi kuruldu. Sanat tarihçi Prof. Dr. Asnu Bilban Yalçın'a göre plan yalnızca ana kubbeyi değil, yarım kubbeleri ve eksedraları da güçlendirmeyi kapsıyor. Diker'in değerlendirmesinde deprem yükünün ilk kırılma noktası da burası. Bu nedenle mihrap üstündeki yarım kubbede hem taşıyıcı sistemde yapısal güçlendirme hem de iç yüzeydeki mozaik ve kalem işi bezemelerde konservasyon yapılacak; doğu yönündeki mihrap duvarının mermer yüzeylerinde temizlik ve onarım da programa alındı.
Ayasofya'ya çelik platform neden kuruluyor, iskele ne zaman kaldırılacak?
Yarım kubbenin iç yüzeyine erişim için ekipler önce çelik bir çalışma platformu kuracak; amaç, mozaik, kalem işi ve mermer yüzeylerdeki konservasyonun ve yapısal güçlendirmenin güvenle yürütülmesi. Kurulumdan önce zeminde yükleme ve titreşim testleri yapılacak. Özgün mermer döşemeyi yükten ve aşınmadan korumak için çok katmanlı, yükseltilmiş bir döşeme sistemi oluşturulacak; platformun bastığı alandaki sınırlı sayıda ahşap sıra ile bazı mermer döşemeler uzman restoratör gözetiminde kontrollü ve kısmi olarak sökülecek. Diker'e göre yeni iskele, ana kubbedeki 43,5 metrelik konstrüksiyonla kıyaslandığında daha küçük olacak ve ibadeti engellemeyecek. Ne doğu yarım kubbedeki ne de ana kubbedeki 43,5 metrelik platformun ne zaman söküleceğine ilişkin bir tarih açıklandı.
Ayasofya ziyarete kapalı mı, namaz kılınıyor mu?
Hayır, kapalı değil; namaz da kılınmaya devam ediyor. Bakanlık, ibadet ve ziyaret akışının geçici düzenlemelerle süreceğini bildirdi. Mihrap bölümü çalışma alanına dönüşeceği için cemaate geçici mihrap ve minber yerleştirilecek; çalışma alanı özel baskılı brandalarla kapatılacak, bu alandaki avizeler de sökülecek. Hangi bölümlerin ne süreyle kapalı kalacağı ve geçici mihrabın nereye konacağı henüz açıklanmadı.
Ana kubbede şu an ne yapılıyor?
Ana kubbe aşaması Nisan 2025'te başlamıştı. İç mekânda dört ana kolon üzerine oturan 43,5 metre yüksekliğindeki çelik platform tamamlandı; zemin için 25 ton/m² taşıma kapasitesi yeterli görülürken 30 ton/m²'lik bir sistem kuruldu, sahadaki en ağır araç 45 ton. Platform üzerinde mozaiklerde toz temizliği ve yüzeyleri geçici bezle destekleyen "facing" uygulaması sürüyor. Kubbenin üstünde kurşun örtü kaldırılırken mozaikleri korumak için geçici çelik çatı yapıldı; kurşun kaplamalar kontrollü biçimde açılıyor. Nisan 2025'teki planlamaya göre ana kubbe güçlendirmesinin, iç yüzeydeki mozaiklere zarar vermemek için dıştan yapılması öngörülmüştü.
Ayasofya restorasyonu kaç etap, şu an hangi aşamada?
Bakanlığa göre restorasyon ve konservasyon çalışmaları fiilen 2018'de başladı; deprem güvenliğini ve ana kubbe kurşun kaplamalarının yenilenmesini kapsayan ikinci etap ise 2023'te başladı. O tarihten bu yana yer altındaki dolgu tahliyesi (2025) ve kuzeydoğu minarenin restorasyonu (Nisan 2026) tamamlandı; ana kubbe çalışması Nisan 2025'ten beri sürüyor ve şimdi doğu yarım kubbe aşamasına geçildi. Aşağıdaki tablo alanların 11 Eylül 2026 itibarıyla durumunu özetliyor.
| Alan | Ne yapılıyor | Durum (11 Eylül 2026) |
|---|---|---|
| Ana kubbe (iç) | 43,5 m çelik platform; mozaiklerde toz temizliği ve facing | Sürüyor |
| Ana kubbe (dış) | Geçici çelik çatı; kurşun kaplamaların kontrollü açılması | Çatı tamamlandı, kurşun sökümü sürüyor |
| Doğu yarım kubbe (mihrap kubbesi) | Yapısal güçlendirme; mozaik ve kalem işi konservasyonu; mihrap duvarı mermer onarımı | Çelik platform kurulumu başlıyor |
| Kuzeydoğu minare | 411 taş ve 26 sıra basamak söküm; güçlendirme; bakır alem onarımı | Nisan 2026'da tamamlandı |
| Cepheler | Yaklaşık 11.000 m² iskele; 2.800 m² çimento sıva temizliği | Şubat 2026 itibarıyla ilerliyor |
| Yapısal analiz | 5.200 m² georadar taraması | Şubat 2026 itibarıyla tamamlandı |
| Yer altı | Batı Bahçe'de üç mekân, 7 tünel ve Vezir Bahçesi'nden 1.800 tonu aşkın dolgu tahliyesi | 2025'te tahliye edildi |
Fossati bezemelerinin altında ne var?
Doğu yarım kubbedeki mevcut kalem işleri, 1847-1849 yıllarındaki Fossati kardeşler onarımından kalma; yani yaklaşık 180 yıllık. Diker'e göre bu katmanın altında, 1847 öncesi Klasik Osmanlı dönemine ait bir ayet yazısının bulunup bulunmadığı hassas raspa yöntemiyle araştırılacak. Kemerlerdeki özgün mozaikler de ihya edilecek. Malzeme bilimci Prof. Dr. Ahmet Güleç, platform ve iskele sisteminin kubbe içindeki mozaikleri ve göbek yazısını koruduğunu belirtiyor. Mimar Prof. Dr. Can Şakir Binan ise hedefin yapıyı belirli bir döneme geri döndürmek değil, 1500 yıllık çok katmanlı kimliğini koruyarak geleceğe taşımak olduğunu vurguluyor. Apsis yarım kubbesindeki 867 tarihli Meryem ve Çocuk İsa mozaiğinin bu aşamada müdahale kapsamına girip girmediği açıklamalarda yer almıyor.
Ayasofya restorasyonu ne zaman bitecek?
Resmî bir bitiş tarihi açıklanmadı. Diker, önümüzdeki yıl içinde pek çok aşamayı tamamlamayı hedeflediklerini söyledi. Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne göre ikinci etabın projeleri ve resmî kararlarından önce yaklaşık bir yıl hazırlık yapıldı. 65 metrelik kuzeydoğu minarenin restorasyonu 2024'te başlayıp Nisan 2026'da tamamlandı: sayısal analizlerde deprem dayanımı yetersiz bulunan bölümler güçlendirildi, üst kısımlar kısmen söküm ve yeniden yapımla ele alındı, yeni taşlar Edirne Süloğlu ocaklarından getirildi.
Ayasofya kaç deprem atlattı?
Yapının inşası 532'de başlayıp 537'de tamamlandı. 553 ve 557 depremlerinde çatlayan ilk kubbe, 7 Mayıs 558 depreminde tümüyle çöktü; Genç İsidoros'un 6,25 metre yükselttiği yeni kubbe 562'de bitti. 989 depreminin ardından mimar Trdat'ın onardığı yapı 994'te yeniden açıldı; 1346'da kubbenin bir bölümü yine çöktü. II. Selim döneminde Mimar Sinan'ın eklediği payandalar, İTÜ uzmanlarına göre deprem dayanımını belirgin biçimde artırdı. 1509, 1766 ve 1894 depremlerini onarımlarla atlatan yapı, 23 Nisan 2025'teki 6,2 büyüklüğündeki depremde ilk incelemelere göre ana yapıda ciddi hasar almadı. Yalçın'a göre Bizans ve Osmanlı dönemlerinde onarımlar gören yapı, bu ölçekte bir çalışmayı Cumhuriyet tarihinde ilk kez görüyor. Ana kubbenin iç çapı 30,80 ile 32,6 metre arasında, yerden yüksekliği 55,60 metre; doğu yarım kubbedeki çelik platformun kurulumu zemin yükleme ve titreşim testlerinin ardından ilerleyecek.
