93 yıllık bu MİT raporu, Gümüşhane'nin Zigana bölgesinde dolaşan iki İngiliz botanikçinin nasıl adım adım izlendiğini ortaya koyuyor. 7 Ağustos 1933 tarihli belgenin MİT tarafından kamuoyuyla paylaşıldığı aktarılıyor. Rapora göre iki yabancı bitki bilimci Trabzon-Gümüşhane yolu üzerinden Zigana çevresinde çalışıyor, günde yaklaşık 30 kilometre yürüyor ve dağlara tırmanıyordu. Yani ortada sıradan bir ziyaret değil, MİT raporuna yansıyan bir botanikçi takibi var.
MİT raporunda botanikçiler hakkında ne yazıyor?
Belgede, iki İngiliz'in Doğu Karadeniz ve Erzurum hattında, özellikle Zigana çevresinde araştırma yaptığı anlatılıyor. En dikkat çeken bölüm, tempoyu tarif eden cümle: iki botanikçi günde 30 kilometre yürüyor, dağlara çıkıyor. Rapor sahibi ise bu ikilinin kim olduğunu ve tam olarak ne yaptığını bilimsel olarak anlamanın mümkün olmadığını yazıyor. Raporda iki botanikçinin adı geçmiyor; belge onları yalnızca “iki İngiliz” diye anıyor.
İki İngiliz botanikçiyi kim izledi?
Takip, kişi kişi eşlikle yapıldı. Aktarılanlara göre bir istihbarat görevlisi ile il ziraat müdürü yabancılara eşlik etmekle görevlendirildi, fakat ikisi de botanikçilerin hızına yetişemedi. Yani izleyenler, izlenenlerin yürüyüş temposunun gerisinde kaldı. Belgeyi hazırlayan Erzurum istihbarat birimi, bu tür araştırmacıların ilgili bakanlıkların belirleyeceği uzmanlar tarafından daha sıkı izlenmesini önerdi. Rapor ayrıca yabancı gezgin ve araştırmacılara dair bilgilerin kurumlar ile istihbarat arasında paylaşılmasını istiyor. Bu takibin en somut ayrıntısı, eşlik eden görevlilerin hızına yetişememesi.
Zigana nerede?
Zigana, Trabzon ile Gümüşhane arasında uzanan dağ silsilesinin ve aynı adı taşıyan geçidin adı. Karadeniz'in kıyısını iç bölgelere bağlayan bu hat, bugün de Doğu Karadeniz'in en çok bilinen geçişlerinden biri. Zigana geçidi, 1933'te de Trabzon-Gümüşhane yolunun üzerindeydi. Botanikçilerin çalıştığı alan işte burası ve botanikçi takibi de bu hatta yürütüldü. Doğu Karadeniz dağları bitki çeşitliliğiyle bilindiği için bir botanikçinin bu yöreyi seçmesi şaşırtıcı sayılmaz. Yüksek yaylalar, ormanlık yamaçlar ve geçit boyunca değişen yükseklik, günde 30 kilometre yürüyen birinin birkaç saat içinde birbirinden farklı bitki kuşaklarından geçmesi anlamına geliyor.
MİT raporundaki botanikçilere casusluk suçlaması var mı?
Haberlerde botanikçilere yönelik bir casusluk suçlaması aktarılmıyor. Raporun asıl derdi, iki yabancının ne yaptığının anlaşılamaması. Belgenin tarihi 1933; Türkiye'nin kuruluşunun onuncu yılına yakın bir döneme ait. Botanikçilerin daha sonra ne yaptığı, çalışmalarını hangi kuruma sundukları ya da Türkiye'den ne zaman ayrıldıkları ise belgeyi aktaran haberlerde yer almıyor.
93 yıllık MİT raporu neden şimdi ortaya çıktı?
Belge, erken dönemde yabancı araştırmacıların hareketlerinin kayda geçirildiğini ve bu izlemenin Zigana gibi dağlık geçitlerde bile sahada yürütüldüğünü gösteriyor. Raporun neden şimdi kamuoyuyla paylaşıldığına dair bir açıklama ise aktarılanlarda yok. Dolayısıyla botanikçiler konusunda bugün bilinenler, bu 1933 belgesinin kendisiyle sınırlı.
