Güney Afrika'daki MeerKAT radyo teleskop dizisi, 4 Mart 2024'te Türkiye saatiyle 03.50 sularında gökyüzünde yalnızca milisaniyeler süren bir çakma kaydetti: FRB 20240304B. Dünya Uzay Haftası'nın (4-10 Ekim) son günlerinde astronomi dünyasında yeniden konuşulan bu hızlı radyo patlaması, evren henüz yaklaşık 3 milyar yaşındayken yola çıkmış ve Dünya'ya varana kadar 10 milyar yılı aşkın bir yol kat etmiş. Konumu kesin olarak belirlenebilen hızlı radyo patlamaları arasında bugüne dek ölçülen en uzağı bu.
Hızlı radyo patlaması (FRB) nedir?
Hızlı radyo patlaması, uzayın derinliklerinden gelen ve yalnızca milisaniyeler süren radyo dalgası çakmalarına verilen ad. Kaynakları hâlâ tam çözülmüş değil; en güçlü aday, olağanüstü manyetik alana sahip genç nötron yıldızları, yani manyetarlar. Astronomi dünyası bu patlamaları, galaksiler arasındaki görünmeyen gazı yoklayan birer fener gibi kullanıyor. Sinyal yolda ne kadar gazdan geçtiyse o kadar gecikiyor ve bu gecikme ölçülebiliyor.
FRB 20240304B hangi galaksiden geliyor?
Yanıt, James Webb Uzay Teleskobu'ndan (JWST) çıktı. Yer teleskopları ve arşiv görüntüleri patlamanın evini ele vermemişti. Webb'in kızılötesi kamerası, patlama konumunun yalnızca 0,3 yay saniye yakınında soluk bir galaksi yakaladı; aynı teleskobun spektrografı hidrojen ve oksijen çizgilerini kaydedince galaksinin kırmızıya kaymasının (redshift) 2,148 olduğu ortaya çıktı. Bu galaksi bildiğimiz anlamda dev değil: kütlesi yaklaşık 10 milyon Güneş, yani Samanyolu'ndan binlerce kat hafif. Yılda 0,1-0,2 Güneş kütlesi kadar yeni yıldız doğuruyor, ağır element oranı Güneş'in yüzde 10-20'si kadar, tozu ise neredeyse yok. Ekibe göre galaksi çok genç.
Sinyal Dünya'ya gelirken nelerin içinden geçti?
MeerKAT kayıtlarına göre bu hızlı radyo patlamasının dispersiyon ölçüsü, yani sinyalin yolda ne kadar gazdan geçtiğini gösteren değer, yaklaşık 2.460 pc/cm³. Bu uzun yol, Başak Kümesi'nin merkezine yaklaşık 1 megaparsek, yani 3,3 milyon ışık yılı mesafeden geçiyor; ayrıca öndeki bir galaksi grubunun yakınından da. Başak Kümesi tek başına yaklaşık 235 birimlik bir katkı yapıyor. Manyetik alan ölçümleri yolculuğun düz geçmediğini söylüyor: ortalama alan çok zayıf, araştırmacılar bunu alanların karmaşık olmasıyla, birbirini götürmesi ya da yön değiştirmesiyle açıklıyor.
Bu hızlı radyo patlaması neden önemli, evrenin hangi dönemine ışık tutuyor?
Ekibin makalesine göre bulgu, konumu belirlenmiş hızlı radyo patlamalarının ulaşabildiği uzaklığı iki katına çıkarıyor ve evrenin geçmişinin yaklaşık yüzde 80'i boyunca iyonize maddeyi yoklama imkânı veriyor. Üstelik patlama, evrende yıldız oluşumunun zirve yaptığı döneme denk geliyor: demek ki hızlı radyo patlamaları evrenin en hareketli çağında da vardı. Küçük, ağır element bakımından fakir, genç bir galaksi genç bir manyetarın doğması için uygun bir ortam; ekip kaynağın bu tür bir yıldız olması ihtimalini öne çıkarıyor.
Keşfi kim yaptı, ne zaman duyuruldu?
Çalışmanın sorumlu yazarı, Sydney Üniversitesi'nden Manisha Caleb. Ekipte Swinburne Teknoloji Üniversitesi'nden Themiya Nanayakkara ile MeerTRAP projesinin baş araştırmacısı, Manchester Üniversitesi Jodrell Bank Astrofizik Merkezi'nden Benjamin Stappers de var; makale 28 yazarlı ve uluslararası bir ekibin işi. Çalışmanın ilk ayrıntıları Ağustos 2025'te, hakem değerlendirmesinden önceki ön baskı olarak yayımlanmıştı. Dünya Uzay Haftası 10 Ekim'de bitiyor; haftanın son iki gününde astronomi çevrelerinde bu keşif yeniden konuşuluyor.
