İnsanların okumakla ilgili ciddi bir yanılgı içinde olduğunu düşünüyorum.
Bir kitap alıyoruz, parasını ödüyoruz, okuyoruz ve sonra da kütüphanemizin bir köşesine yerleştiriyoruz. Buraya kadar her şey güzel. Ama nedense o kitabı okuduktan sonra, içinde yazılanları da satın almışız gibi davranmaya başlıyoruz.
Kitabı öyle bir sahipleniyoruz ki sanki yazarı biziz. İçindeki düşünceler artık bizim düşüncelerimiz, iddialar bizim doğrularımız oluyor. Bir de kütüphanemizde sergiliyoruz. Gelen giden görsün, ne kadar okuduğumuzu, ne kadar kültürlü olduğumuzu anlasın istiyoruz.
Peki gerçekten bir şey biliyor muyuz?
Mesela bir tarih kitabı okudunuz. Yazar, tarihte yaşanmış bir olay hakkında birtakım iddialarda bulunuyor. Siz de okudunuz, öğrendiniz ve artık o konuyu bildiğinizi düşünüyorsunuz.
Ama hiç merak ettiniz mi, başka tarihçiler aynı olay hakkında ne söylüyor? Başka kaynaklar ne anlatıyor? O yazarın dayandığı belgeler ne kadar güvenilir? Belki de aynı konuda birbirinin tam tersini söyleyen onlarca araştırma var.
İşte mesele burada başlıyor.
Çünkü siz aslında o tarihi olayı öğrenmediniz. O tarihi olay hakkında bir adamın ne düşündüğünü öğrendiniz. İkisi aynı şey değil.
Daha kötüsü, biri çıkıp okuduğunuz kitaptaki bilgiyi sorguladığında, sanki size hakaret edilmiş gibi savunmaya geçiyorsunuz. Çünkü artık mesele bilginin doğruluğu olmaktan çıkmış, sizin haklılığınız meselesine dönüşmüş.
Bir düşünün, neden?
Çünkü o kitabı siz seçtiniz, siz satın aldınız, siz okudunuz. Dolayısıyla yanlış olabileceğini kabul etmek, bir bakıma kendi yanılmışlığınızı kabul etmek anlamına geliyor.
İnsan da nedense yanıldığını kabul etmekten pek hoşlanmıyor.
Bir başka mesele daha var ki bence asıl tehlikeli olanı bu.
Çoğumuz gerçeği öğrenmek için değil, zaten inandığımız şeylerin doğru olduğunu bir başkasından duymak için okuyoruz.
Kafamızda bir düşünce var. O düşünceyi destekleyen bir kitap bulduğumuzda mutlu oluyoruz. İşte diyoruz, bak ben haklıymışım! Üstelik bunu bir profesör, bir tarihçi, bir yazar da söylüyor.
Peki aynı konuda tam tersini savunan, üstelik en az onun kadar bilgili başka bir yazar varsa?
Onu okumaya pek yanaşmıyoruz.
Çünkü onun kitabı bize yeni bir şey öğretmekten önce, inandığımız şeyleri sorgulatacak. Biz de çoğu zaman sorgulamayı değil, haklı çıkmayı tercih ediyoruz.
Sonra da kendimizi araştıran, sorgulayan, okuyan insanlar olarak görüyoruz.
Kusura bakmayın ama bunun adı araştırmacılık değil.
Bunun adı, kendi düşüncelerimize kitaplardan taraftar toplamak.
Oysa okumak dediğimiz şey, zihnimizi tek bir kazığa bağlamak olmamalı. Tam tersine, o kazıktan kurtarmalı bizi.
Bir kitabı bitirdiğimizde yalnızca yeni bilgiler edinmiş olmamalıyız. Yeni sorularımız da olmalı. Hatta bazen okuduğumuz kitap, bugüne kadar doğru bildiğimiz şeylerden şüphe etmemize neden olmalı.
Bence gerçek öğrenme biraz da burada başlıyor.
İnsanın kendi düşüncesine karşı çıkabilmesi, sevdiği bir yazarın yanılmış olabileceğini kabul edebilmesi, hatta yıllarca savunduğu bir fikri yeni bilgiler karşısında değiştirebilmesi gerekiyor.
Bunun için yüzlerce kitap okumak da şart değil. Bazen bir konuyu farklı kaynaklardan, farklı bakış açılarından araştırmak, aynı düşünceyi tekrar eden onlarca kitap okumaktan çok daha fazla şey öğretebilir.
Elbette kitap okuyalım. Hem de bol bol okuyalım. Ama kitapları birer bilgi tapusu gibi görmeyelim. Bir kitabı satın almak, içindeki bilgilerin sahibi olmak değildir. Hele o bilgilerin doğruluğunun garantisi hiç değildir.
Kütüphanemizde kaç kitap olduğundan çok, o kitapların bize kaç soru sordurduğuyla ilgilenelim.
Çünkü okumak tek başına bir meziyet değil. Asıl meziyet, okuduğunu sorgulayabilmek.
Ve biri karşımıza çıkıp okuduğumuz kitaptan farklı bir şey söylediğinde hemen savunmaya geçmek yerine, bir kere de durup düşünelim:
Acaba haklı olabilir mi?
Unutmayalım, bir kitabı okuduğumuzda bir konuyu öğrenmiş olmuyoruz. Öncelikle o konuda bir yazarın ne söylediğini öğreniyoruz.
Bilgiye giden yol belki de tam o kitabı kapattığımızda başlıyor.
