Stockholm'de 5 Ekim Pazartesi günü açıklanan Nobel Tıp Ödülü 2026, sinir hücrelerini ışıkla yönetmeyi mümkün kılan keşfe gitti. Karolinska Enstitüsü'ndeki Nobel Meclisi, Fizyoloji veya Tıp ödülünü Amerikalı Karl Deisseroth ile Alman bilim insanları Peter Hegemann ve Georg Nagel'e verdi. Gerekçe, ışıkla kontrol edilen iyon kanalları ve optogenetik alanındaki keşifler. Üç ismin çalışması bugün dünyanın dört bir yanındaki laboratuvarlarda beynin nasıl işlediğini anlamak için kullanılıyor.
Nobel Tıp Ödülü 2026 ne zaman açıklandı, sırada ne var?
Duyuru 5 Ekim Pazartesi günü Stockholm'de yapıldı. Tıp ödülü, Nobel haftasında her yıl ilk açıklanan ödül; Nobel 2026 takvimi 12 Ekim'e kadar sürecek ve diğer dallardaki kazananlar bu günlerde teker teker duyurulacak. Ödüller, Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta düzenlenen törenle verilecek; tıp ödülünün töreni Stockholm'de yapılıyor.
Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel kimdir?
Deisseroth Amerikalı. Stanford Üniversitesi'nde hem psikiyatri hekimi hem nörobilimci olarak çalışıyor; yani beyin hastalıklarını hem hastanın karşısında hem laboratuvarda tanıyan bir isim. Peter Hegemann ile Georg Nagel ise Alman biyofizikçiler. Hegemann Berlin'deki Humboldt Üniversitesi'nde, Nagel Würzburg Üniversitesi'nde çalıştı. İkisinin ortak uğraşı, canlı hücrelerin ışığı nasıl algıladığını çözmekti.
Optogenetik nedir, Nobel Tıp Ödülü neden bu keşfe verildi?
Beyin, birbirine elektrik sinyali yollayan milyarlarca sinir hücresinden oluşuyor. Hücreler bu sinyali zarlarındaki iyon kanallarını açıp kapatarak iletiyor. Optogenetik, bu kanalları ışığa duyarlı bir proteinle bir düğme gibi kullanma yöntemi: Işığı yakınca hücre ateşleniyor, söndürünce duruyor. Araştırmacı canlı bir hayvanın beyninde belirli bir hücre grubunu devreye sokup hangi davranıştan sorumlu olduğuna bakabiliyor. Elektrotla ya da ilaçla yapılan müdahaleler, tek bir hücre grubuna bu kadar isabetli olamıyordu.
Nobel'i getiren keşif nereden çıktı?
Cevap, tatlı sularda yaşayan tek hücreli yeşil bir alg: Chlamydomonas reinhardtii. Bu mikroskobik canlı, ışığa doğru yüzebilmek için ışığı algılayan proteinler taşıyor. Nagel ve Hegemann 2000'lerin başında bu proteinlerin ışıkla açılan bir kanal gibi çalıştığını ortaya koydu. Birkaç yıl sonra Deisseroth'un ekibi aynı proteini memeli sinir hücrelerine yerleştirdi ve hücrelerin ışıkla milisaniyeler içinde ateşlenebildiğini gösterdi. Beynin düğmesine giden yol, bir yosunun gözünden böyle açıldı.
Optogenetik hastalar için ne anlama geliyor, sizi nasıl etkiler?
Bugün için yöntem hastane aracı değil, laboratuvar aracı. Araştırmacılar onunla hafıza, korku, uyku ve hareketin hangi sinir devrelerinden geçtiğini haritalıyor; Parkinson, depresyon, epilepsi gibi hastalıkların beyindeki izini sürüyor. Görme kaybı yaşayan bazı hastalarda ışığa duyarlı protein kullanan ilk klinik denemeler de yapıldı. Yani yarın eczanede bu yöntemle üretilmiş bir ilaç göremezsiniz; ama beyin ve göz hastalıklarına yönelik tedavi arayışlarında bu keşfin açtığı yol kullanılıyor.
