Güneşten kopan yüklü parçacık bulutu Cumartesi akşamı Dünya'nın manyetik alanına çarptı ve jeomanyetik fırtına birkaç saat içinde “güçlü” sayılan G3 seviyesine çıktı. Sosyal medyada yüz binlerce kez görüntülenen gönderiler aynı cümleyi tekrarladı: Kuzey ışıkları Türkiye'den de görülebilirmiş. Güneş fırtınası haberinin yarısı ölçüme, yarısı beklentiye dayanıyor; önce ölçümlere bakalım.
Güneşteki jeomanyetik fırtına Dünya'ya ne zaman ulaştı?
ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) Uzay Hava Durumu Tahmin Merkezi'nin uyarı kayıtlarına göre darbe 10 Ekim Cumartesi günü geldi. Saatler Türkiye saatiyle şöyle:
- 17.43: Plazma bulutunun öncü şok dalgası kaydedildi.
- 18.16: Ani manyetik darbe ölçüldü (56 nanotesla).
- 18.35: Fırtına G1 (hafif) seviyesine çıktı.
- 20.17: G2 (orta) seviyesine çıktı.
- 20.58: G3 (güçlü) seviyesine ulaştı.
- 22.26: G3 eşiği ikinci kez aşıldı.
- 00.45 (11 Ekim): G1 düzeyi bir kez daha kaydedildi.
Arada fırtına G1 ile G3 arasında dalgalandı. Kuzey ışıkları da işte bu zincirin gökyüzündeki görünen ucu.
G3 jeomanyetik fırtına ne demek, ne kadar şiddetli?
Jeomanyetik fırtınalar G1'den G5'e kadar sınıflanıyor; G5 en şiddetlisi. G3, yani güçlü fırtına, Kp endeksinde 7 değerine karşılık geliyor. Cumartesi günkü fırtına bu seviyeyi iki kez gördü; G4'e (şiddetli) çıktığına dair bir kayıt yok. Güneşten gelen bu yüklü parçacıklar yüksek enlemlerde kuzey ışıklarını yaratan şeyin ta kendisi; fırtına büyüdükçe ışıklar daha güneye iniyor.
Türkiye'den kuzey ışıkları görülür mü?
Ölçümler, çıplak gözle görme ihtimalini zayıf gösteriyor. NOAA'nın ölçeğine göre G3 fırtınada kuzey ışıkları tipik olarak yaklaşık 50 derece geomanyetik enlemin yakınına kadar iniyor; geçmişte ABD'de Illinois ve Oregon'a kadar görüldüğü kayıtlı. G4'te çizgi yaklaşık 45 dereceye (Alabama ve kuzey Kaliforniya), G5'te yaklaşık 40 dereceye (Florida ve güney Teksas) iniyor. Türkiye bu kuşakların güneyinde kalıyor. Yani “görülebilir” iddiasının bu fırtınanın seviyesiyle örtüştüğünü söylemek zor. Üstelik kuzey ışığı için hem uygun enlem hem açık ve karanlık gökyüzü gerekiyor; zayıf ışıma gözle çoğu zaman seçilmiyor, uzun pozlu kamera istiyor.
Fırtınanın Türkiye'de ölçülmesi ise ayrı bir konu. Kandilli Rasathanesi Jeomanyetizma Laboratuvarı 4-6 Kasım 2023 ve 10-13 Mayıs 2024 fırtınalarını Türkiye'deki ölçümlerle doğrulamıştı; Türkiye Uzay Ajansı da Ekim 2024'teki fırtınayı G4 seviyesinde duyurmuştu. Ölçüm cihazında görünen fırtına ile gökyüzünde görünen ışık aynı şey değil.
Güneş fırtınası sizi nasıl etkiler?
NOAA'nın G3 tanımına göre güç sistemlerinde gerilim düzeltmeleri gerekebiliyor, alçak yörüngedeki uydularda sürüklenme artıyor, uydu ve düşük frekanslı radyo navigasyonunda aralıklı sorunlar çıkabiliyor, kısa dalga (HF) radyo iletişimi kesintili olabiliyor. Telefonunuzun konum bilgisinde kısa süreli sapma ihtimali var; ama Cumartesi gecesinden Türkiye'de elektrik ya da haberleşme sorunu bildirildiğine dair bir bilgiye ulaşmadık.
Jeomanyetik fırtına bitti mi?
Fırtına geri çekiliyor. NOAA'nın 11 Ekim sabahı yayımladığı uzatılmış uyarı, Kp endeksinin 4 civarında kalacağını söylüyor; bu, G1 eşiğinin altında bir etkinlik demek. Uyarı Türkiye saatiyle 15.00'e kadar geçerli. Güneşte yeni bir patlama olursa tablo değişebilir; o zaman yeni ölçümleri bu habere ekleyeceğiz.
