Dışişleri Bakanlığı, Yunan mezaliminin belgelerini kendi arşivinden çıkarıp dünyanın önüne koydu. Bakanlığın resmi X hesabı 11 Eylül Cuma sabahı, Türkiye saatiyle 10.18'de dört ayrı kart paylaştı: Her kartta 1922 tarihli bir fotoğraf, o fotoğrafın arkasına Osmanlı Türkçesiyle düşülmüş el yazısı not ve notun bugünkü harflerle okunuşu yer alıyor. Fotoğraflar, Yunan ordusunun Bursa'dan kaçarken yaktığı köylere giden soruşturma heyeti tarafından çekilmiş. Paylaşımın tarihi tesadüf değil: Bursa, Yunan işgalinden 11 Eylül 1922'de kurtulmuştu; belgeler tam 104 yıl sonra aynı günde yayımlandı.
Bakanlık paylaşımında şu ifadeleri kullandı:
"Bakanlığımızın arşivinden yayımladığımız belge ve fotoğraflar, 1919-1922 yılları arasında Yunan ordusunun Anadolu'daki mezalimini bir kez daha gözler önüne seriyor. Yunan kuvvetleri Anadolu'yu işgali sırasında ve geri çekilirken, Lozan Barış Antlaşması ve uluslararası raporlarla da kabul edilen sistematik bir imha politikası yürütmüştür. Paylaştığımız bu kayıtlar; Bursa civarındaki bir köyde Türk sivil halka yönelik gerçekleştirilen katliamın acı bir örneğidir."
Paylaşım bu sabah itibarıyla 256 binden fazla görüntülenme, 5 bin 771 beğeni ve 1.911 yeniden paylaşım almış durumda. Bakanlık iki gün önce, 9 Eylül'de İzmir'in kurtuluşunun 104. yıl dönümü mesajında da Batı Anadolu'da 1919-1922 arasında yaşanan "sistematik ve kasıtlı katliamların" ve "yakılmış toprak" uygulamasının unutulmadığını yazmıştı. Cuma günkü paylaşım, o mesajın belgeli devamı niteliğinde.
Dışişleri Bakanlığı hangi fotoğrafları paylaştı?
Dört fotoğrafın üçü Bursa'ya bağlı Mashara Hasan köyünden, biri Mudanya'ya bağlı Söğütpınar köyünden. Fotoğrafların arkasındaki notlar, kareleri kimin ve neden çektiğini de söylüyor: "hey'et-i tahkîkiye", yani dönemin soruşturma heyeti, Yunan ordusunun geri çekilirken "akurâne saldırarak" (kudurmuşçasına saldırarak) yaktığı ve halkını katlettiği köyleri tek tek dolaşıp tutanak tutmuş.
| Kare | Yer | Belgede ne yazıyor |
|---|---|---|
| 1 | Mashara Hasan (Bursa) | Köyün bahçesinde yan yana yatan cenazeler; başlarında fesli üç heyet üyesi elindeki kâğıda tutanak yazıyor. |
| 2 | Mashara Hasan (Bursa) | Köyün yakıldıktan sonraki hali: Ayakta yalnız cami minaresi kalmış, evler kül olmuş, duman hâlâ tütüyor. |
| 3 | Söğütpınar (Mudanya) | Camiye doldurulup süngü ve kurşunla vurulan köylülerden yaralı kurtulan kadın, çocuk ve erkekler; başları sargılı. |
| 4 | Mashara Hasan (Bursa) | Kapalı mekânda kadın, çocuk ve erkek şehitlerin bir kısmı. |
Söğütpınar köyünde ne oldu?
En ağır belge Söğütpınar'a ait. Fotoğrafın arkasındaki not, köy halkının topluca camiye kapatıldığını, orada "süngü ve kurşun ile pek çoğunun şehîd" edildiğini, bir kısmının da yaralandığını anlatıyor. Karede görülen kişiler o camiden sağ çıkabilen yaralılar: sargılı başlarıyla ayakta duran erkekler, önlerinde çarşaflı kadınlar ve yalın ayak çocuklar. Belge onları "mecrûhen hayatta kalan bir kâfile-i mazlûme", yani yaralı olarak sağ kalmış mazlum bir topluluk diye tanımlıyor. Mashara Hasan için düşülen notta ise köyün "ihrâk" edildiği, yani yakıldığı ve ahalisinin katledildiği yazılı.
Yunan mezalimi Lozan Antlaşması'nda nasıl yer aldı?
Bakanlığın "Lozan'la da kabul edilen" vurgusunun dayanağı antlaşmanın 59. maddesi. Bu maddede Yunanistan, Anadolu'da Yunan ordusunun ve idaresinin savaş hukukuna aykırı fiilleriyle verdiği zararı tazmin etme yükümlülüğünü tanıdı; Türkiye ise Yunanistan'ın savaşın uzamasından doğan mali durumunu gözeterek tazminat talebinden vazgeçti. Yani işgal ordusunun sivillere yönelik suçları, taraflarca imzalanmış uluslararası bir antlaşmanın metnine 1923'te girmişti. Bakanlığın andığı "uluslararası raporlar" arasında 1921'de Yalova-Gemlik bölgesini inceleyen Müttefikler arası soruşturma komisyonunun raporu da bulunuyor.
Yunanistan ne cevap verdi?
Atina'dan resmi bir sözcü açıklaması gelmedi; ancak Yunan basınına göre Yunan Dışişleri Bakanlığı kaynakları paylaşıma tepki gösterdi. Parapolitika'nın aktardığı ifadeler şöyle:
"Tarihsel bağlamın tek taraflı ve seçici yorumlarının bu şekilde araçsallaştırılmasını açıkça reddediyoruz. Özellikle bölgesel barış ve istikrar açısından kritik bir dönemde Türk tarafını giderek tırmanan bir kelime savaşında takip etmeyeceğiz."
Aynı kaynaklar Yunanistan'ın uluslararası hukuka, iyi komşuluk ilkesine ve "tarihi gerçeklerin tanınmasına" bağlı kaldığını ekledi. Yunanistan, 1998'de çıkardığı 2645 sayılı yasayla 14 Eylül'ü "Küçük Asya Rumlarının soykırımını anma günü" ilan etmişti; Türk Dışişleri'nin belgeleri bu anmadan üç gün önce yayımlanmış oldu.
Bakanlık, Diplomatik Arşiv Dairesi'nin farklı dönemlere ait belgeleri araştırmacılara açtığını hatırlatıyor. Söğütpınar ve Mashara Hasan fotoğrafları da o arşivde 104 yıldır bekleyen tutanakların ilk kez bu kadar geniş kitleyle buluşan örnekleri.
