Küçük çocuğu olan milyonlarca çalışanı ilgilendiren madde, 2027-2029 dönemini kapsayan yeni Orta Vadeli Program'ın çalışma hayatı başlığına girdi. Programda anne ve babalara uzaktan çalışma ya da esnek mesai imkânı tanınacağı, bu imkânı sunan işletmelerin ise destekleneceği kayıt altına alındı. Yani "evden çalışayım" talebi, ilk kez bir hükümet programının hedef listesinde yer buldu.
Programda çizilen çerçeveye göre çocuk bakımı yükü olan bir ebeveyn, işin niteliğine bağlı olarak belirli dönemlerde tamamen evden çalışabilecek; bu mümkün değilse haftanın ya da günün bir bölümünü kapsayan kısmi bir düzenleme masaya gelecek. Mesai saatlerinin de çocuğun bakım ihtiyacına göre esnetilebilmesi öngörülüyor. Uzaktan, esnek ve hibrit çalışma modellerinin tamamı için yasal altyapı hazırlanacağı, ardından ikincil düzenlemeler ve yönetmeliklerin devreye alınacağı belirtildi.
Ancak metnin en kritik satırı, herkesin merak ettiği yerde duruyor: Uygulama hem kamuda hem özel sektörde kurumların takdirine bırakılacak ve yalnızca buna uygun sektörlerde hayata geçirilecek. Yani bir tezgâh başındaki işçiyle bir yazılımcının aynı hakkı aynı şekilde kullanması beklenmiyor.
Anne babaya uzaktan çalışma kimleri kapsayacak?
Programda kapsam "çocuk sahibi aileler" olarak tarif edildi; kadınlar, gençler ve engelliler ise ayrı bir başlıkta dezavantajlı kesim olarak sıralandı. Yani düzenleme yalnız annelere değil, babalara da açık tutuluyor. Buna karşılık metinde net bir yaş sınırı ya da "şu kadar çocuğu olan" biçiminde bir eşik yok. Bu ayrıntının, hazırlanacak yasa ve yönetmeliklerde belirginleşmesi bekleniyor.
İşveren uzaktan çalışma talebini reddedebilir mi?
Şu an ortada kabul edilmiş bir kanun maddesi olmadığı için "işveren mecbur" demek mümkün değil. Programın kendi ifadesiyle konu kurumlara bırakılacak, uygulama yalnız uygun sektörlerde başlayacak. Buradan çıkan tablo şu: talep hakkı çalışanda olacak, karar mekanizması ise büyük ölçüde işverende kalacak. Sahada bağlayıcı bir zorunluluk doğması, ancak yazılacak kanun metnindeki dilin sertliğine bağlı.
Şu anda çocuklu çalışanın elinde hangi hak var?
Yürürlükteki mevzuat bugün de bir kapı bırakıyor. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 13. maddesi uyarınca analık izninin ya da ücretsiz iznin bitiminden sonra ebeveynlerden biri, çocuğun zorunlu ilköğretim çağının başladığı tarihi izleyen ay başına kadar kısmi süreli çalışma talebinde bulunabiliyor. Kanun bu talebin işveren tarafından karşılanacağını ve talepte bulunmanın geçerli fesih sebebi sayılamayacağını söylüyor.
Uzaktan çalışmanın kuralları ise 10 Mart 2021 tarihli ve 31419 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Uzaktan Çalışma Yönetmeliği'yle çizilmişti. O metne göre uzaktan çalışma sözleşmesi yazılı yapılıyor; işin tanımı, çalışma süresi ve yeri, ücret ve ödeme şartları, işverenin sağlayacağı malzeme ve iş araçları sözleşmede tek tek yer alıyor. Yeni programda yapılması planlanan şey, tam olarak bu çerçevenin çocuklu çalışan lehine yeniden yazılması.
Sadece uzaktan çalışma mı geliyor?
Hayır. Programda çalışma hayatına ilişkin başlıklar bir paket halinde sıralandı:
| Başlık | Programda öngörülen |
|---|---|
| Uzaktan / esnek / hibrit çalışma | Yasal altyapı kurulacak, imkân sunan işletmeler desteklenecek |
| Ebeveyn izni | Bakım sorumluluğunun dengeli paylaşımı için yeniden düzenlenecek |
| Babalık izni | Analık izni gibi etkin uygulanması için yasal düzenleme yapılacak |
| Kreş | Ekonomik ve erişilebilir bakım hizmeti artırılacak, iş yerlerinde yaygınlaştırılacak |
| Kurumsal kreş alanları | Merkezi yönetim, yerel yönetimler ve özel sektör iş birliğiyle açılacak |
| Dezavantajlı kesimler | Mesleki kurs, aktif iş gücü programı, girişimciye sermaye, işletmeye istihdam teşviki |
Babalık izni maddesi, paketin en çok tartışılacak kısmı olmaya aday. Amaç, çocuk bakımının yükünü tek başına annenin sırtından alıp babayı da denklemin içine sokmak. Bakım hizmetlerinin kapsamı da yalnız çocukla sınırlı tutulmuyor; yaşlı ve engelli bakımı da aynı başlığın altına yerleştirildi.
Program metninde yer alan maddelerin bugünden itibaren geçerli bir hak doğurmadığını hatırlatmak gerekiyor. Orta Vadeli Program, önümüzdeki üç yılın yol haritasını çiziyor; maddelerin çalışanın cebine ve takvimine yansıması, kanun teklifinin Meclis'ten geçmesine ve ardından çıkacak yönetmeliklere bağlı.
