Marketlerdeki meyve-sebze fiyatlarını yıllardır Ticaret Bakanlığı'nın Hal Kayıt Sistemi verileriyle didikleyen Gıda Dedektifi (@gidadedektifi), Adalet Bakanı Akın Gürlek'in duyurduğu hal operasyonunun ardından dün gece bir video paylaşımında yayımladı. Hesabın notu kısa: "Bugün devlet gereğini yaptı. Bundan sonraki süreci devletin kararlılığı belirleyecek. Bizim bu sahtekârlarla mücadeledeki kararlılığımız ise yılmadan sürecek." Video, üreticiden birkaç liraya alınan ürünün rafa nasıl on katı fiyatla ulaştığını belgelerle anlatıyor; haberimizde izleyebilirsiniz.
Hal operasyonunda ne oldu?
İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı'nın yürüttüğü soruşturmada, hallerin en büyük dağıtıcıları arasındaki 41 firmanın yöneticileri hakkında gözaltı kararı verildi; 22 ilde 109 iş yeri ve konutta eş zamanlı arama yapıldı. Soruşturma dosyasına göre yaklaşık 1.029 çiftçinin ifadesiyle desteklenen incelemelerde, yıllar önce hayatını kaybetmiş kişiler kâğıt üzerinde "üretici" gösterilerek adlarına sahte müstahsil makbuzu düzenlendi; çiftçiden gerçekte 8-9 liraya alınan ürün, sahte evrakla 23 liraya alınmış gibi gösterilip maliyet şişirildi, kâr gizlendi. Gıda Dedektifi, gözaltı kararı verilen 41 firmanın tam listesini de kendi sitesinde yayımladı; listede tropikal meyve ithalatçısından zirai ürün ihracatçısına kadar 22 ilden şirket var.
2,5 liralık soğan rafta kaç lira?
Videonun en çarpıcı örneği bir arpacık soğan paketi. Raf etiketi 500 gramı 45 liradan 35,75 liraya indirdiğini duyuruyor; Hal Kayıt Sistemi'ndeki alış kaydı ise aynı soğanın üreticiden kilosu 2,5 liraya alındığını gösteriyor. Yani üretici fiyatıyla raf fiyatı arasında yaklaşık 28 kat fark var. İkinci örnek kabak: bir zincir marketin alış fiyatı olarak beyan ettiği 26 liranın arkasında, malın aslında 6 liraya alındığı, aradaki farkın aynı gruba bağlı bir aracı firma üzerinden yazıldığı ortaya çıkıyor. Tüketiciye "26'ya alıp 29'a satıyoruz, kârımız cüzi" denirken kâr aracı halkada birikiyor.
| Ürün | Üreticiden alış (HKS) | Rafta / beyan | Fark |
|---|---|---|---|
| Arpacık soğan | 2,5 TL/kg | 35,75 TL / 500 g (71,5 TL/kg) | yaklaşık 28 kat |
| Kabak | 6 TL/kg | 26 TL alış beyanı, 29 TL raf | yaklaşık 4,3 kat (alış beyanında) |
| Armut (BİM'e satan tüccar) | — | — | Tüccar kârı %112, market kârı %9 |
Armut örneği Gıda Dedektifi'nin sitesinden: operasyonda gözaltı kararı verilen tüccarlardan Casim Aslancı'nın BİM'e sattığı armutlarda tüccarın yüzde 112, marketin ise sadece yüzde 9 kâr yaptığı görülmüştü. Hesap, "market az kazanıyor" savunmasının arkasındaki asıl kazancın halde toplandığını söylüyor.
Ticaret Bakanlığı ne ceza kesti?
Videoya göre Bakanlık ekipleri hafta sonu dâhil günlerce halde ve marketlerde inceleme yaptı; Hal Kayıt Sistemi'ne gerçeğin altında alış fiyatı girilmesi, aynı mal için birden fazla fatura düzenlenerek vergi kaçırılması ve fiyatların şişirilmesi gerekçesiyle aracılara ve marketlere milyonlarca liralık idari para cezası uygulandı. Gıda Dedektifi, bu yayınları yaparken "mazot kaç lira, biliyor musun" türünden karşı kampanyalarla ve hakaretlerle karşılaştığını, operasyonun kendi tespitlerini doğruladığını yazdı.
Bundan sonra ne olacak?
Gözaltı kararı verilen 41 yöneticinin adli işlemleri sürüyor; savcılığın sahte müstahsil makbuzu ve vergi kaçakçılığı yönünden dosyayı genişletmesi bekleniyor. Gıda Dedektifi'nin sözüyle bundan sonrasını "devletin kararlılığı" belirleyecek. Tüketici için somut ölçüt tek: Hal Kayıt Sistemi'nde görünen üretici fiyatıyla raf etiketi arasındaki makas.
