YouTuber Ruhi Çenet'in Doğu Türkistan'ı anlattığı belgesel, sosyal medyada yeniden geniş biçimde paylaşılıyor.
Belgesel Ruhi Çenet'in YouTube kanalında bulunmuyor. İstanbul Post, videonun tamamını okurlarının erişimine açıyor.
Belgeselde ne anlatılıyor?
Çenet, videoya bölgeyi tarif ederek başlıyor:
"Bu videoda 20 milyon Türk'ün yaşadığı, fakat 1 ile 3 milyon civarının toplama kamplarında esir tutulduğu bir bölgeye hayali bir yolculuk yapacağız."
Bölgede gözetim nasıl işliyor?
Çenet, Sincan'ı "her şeyin an be an kontrol edildiği, adeta yüksek teknolojili bir polis eyaletine dönüştürülen" bir yer olarak tarif ediyor.
- Türkler telefonlarını kontrol noktalarında teslim etmek zorunda
- Fişleme amacıyla evlerin dışına QR kod yapıştırılıyor
Kamplar hakkında ne söyleniyor?
Çenet'in aktardığına göre Çin, "yeniden eğitim" ya da "mesleki eğitim" adı altında tahminen 1 ile 3 milyon arasında Türk'ü kamplarda tutuyor.
"Çin bu yerlerin varlığını eskiden reddediyordu. Ama uydu görüntüleri, Doğu Türkistan çöllerinde inşa edilen ve içinde yüz binlerce Türk'ün tutulduğu toplama kamplarının son bir yılda tam üç kat büyüdüğünü ortaya koydu."
Çin bu iddialara ne diyor?
Uluslararası baskı sonrası Pekin yönetimi BBC dahil birçok basın kuruluşunu tesislere götürdü. Verilmek istenen mesaj, Çenet'in ifadesiyle, "bu tesislerin birer cezaevi olmadığı, okul olduğu" yönündeydi.
Çenet bu görüntüler için şunu söylüyor: "Bunlar Çin hükümetinin dünyaya göstermek istediği görüntüler."
Kamplarda ne yapılıyor?
Belgesele göre din ve kültürel aidiyetin yeri "yeni bir tür bağlılıkla" değiştiriliyor.
Çin'in kendi yayımladığı görüntülerden örnekler veriliyor: bilgisayar dersinde "Çin Komünist Partisi'ni seviyorum" yazan bir adam; her hafta Çince şarkılar, özellikle Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in yazdığı bir şarkı söyleyen gruplar. Yetişkin erkekler üniforma giyiyor, gün bittiğinde evlerine gitmiyorlar.
23 ülkenin mektubu neydi?
Belgeselde 8 Temmuz 2019 tarihli bir mektup anlatılıyor. Aralarında İngiltere, Fransa, Almanya, Kanada, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda'nın da bulunduğu 23 ülkenin büyükelçisi imza attı.
Mektupta kamplarda zorla tutulan Türklerin derhal serbest bırakılması ve bölgeye gidecek bağımsız uzmanlar heyetine tam erişim izni verilmesi istendi.
Çenet, Çin'in kendi planladığı ziyaretler için "göz boyama amaçlı bir tiyatrodan ibaret" ifadesini kullanıyor.
Zorla evlendirme iddiası nedir?
Belgeselde Çin'in tek çocuk politikasına bağlanan bir sonuç anlatılıyor: erkek nüfusu kadın nüfusundan yaklaşık 30 milyon fazla.
Çenet'e göre bunun sonucunda Çin, Türk kızlarını zorla alıkoyup Çinli erkeklerle evlendirmeye başladı.
Uygurca neden önemli?
Belgeselde Uygurcanın Türk dillerinin en eskilerinden olduğu hatırlatılıyor.
Türk tarihinin temel eserlerinden Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk'ü kaynak olarak anılıyor.
Belgesel ne zaman çekildi?
2019. Videoda anlatılan 23 büyükelçinin mektubu 8 Temmuz 2019 tarihli; BBC'nin kamplara götürülmesinden "bu sene" diye söz ediliyor.
Çenet videoyu şu sözlerle bitiriyor: "Bu videoyu yaptıktan sonra Çin seyahatlerimin aksayabileceğini biliyorum. Fakat herkes üzerine düşeni yapmalı."
Ocak 2020'de yaptığı bir paylaşımda ise Doğu Türkistan videoları yüzünden Çin'de kara listeye alınmış olabileceğini söylemişti.
Video YouTube'dan silindi mi?
Doğrulanabilen tek şey şu: video Ruhi Çenet'in kendi kanalında yok. 18,7 milyon aboneli kanalda konuyla ilgili herhangi bir video bulunmuyor.
Ancak başka kullanıcıların YouTube'a yüklediği kopyalar hâlâ yayında ve izlenebiliyor. YouTube içeriği kural ihlali gerekçesiyle kaldırmış olsaydı bu kopyaların da kaldırılması beklenirdi.
Videonun kimin tarafından kaldırıldığına dair Ruhi Çenet'ten yapılmış bir açıklama bulunmuyor.
Doğu Türkistan neresi?
Çin'in kuzeybatısındaki bölge. Çin resmî olarak "Sincan Uygur Özerk Bölgesi" adını kullanıyor.
Bölgede yaşayan Uygurlar, Kazaklar ve Kırgızlar Türk kökenli ve çoğunlukla Müslüman.
