Suudi Arabistan'ın petrolü Hürmüz Boğazı'na hiç uğratmadan Kızıldeniz'e taşıyan tek büyük boru hattı, 10 Eylül gecesi ateşe verildi. Riyad yönetimi saldırıyı doğruladı ama saldırganın kim olduğu konusunda resmi ağızlardan çıkan tek şey şu: insansız hava araçları Irak topraklarından fırlatıldı. Sosyal medyada "Yemen vurdu" diye dolaşan iddia ise şimdilik havada asılı duruyor.
Doğu-Batı boru hattı nedir, neden bu kadar kritik?
Ticari adıyla Petroline, resmi adıyla Doğu-Batı Ham Petrol Boru Hattı, Suudi Aramco'ya ait. Abkaik'ten Kızıldeniz'deki Yanbu'ya 1.200 kilometrelik bir güzergâh izliyor; hat Riyad ve Medine bölgelerinden geçiyor. Biri 56 inç diğeri 48 inç çapında iki paralel boru ve kaynağa göre 11 ila 13 arasında pompa istasyonundan oluşan sistem, 1980'lerde İran-Irak Savaşı sırasında, İran'ın Hürmüz'ü kapatma tehdidine karşı sigorta olarak inşa edildi. 2018'de günde 5 milyon varil taşıyabilen hat, bu yıl LPG için ayrılan ikinci borunun ham petrole çevrilmesiyle 7 milyon varil/güne çıkarıldı. Şubat sonundaki ABD-İsrail-İran çatışmasından bu yana Suudi Arabistan, Hürmüz'deki tıkanıklığı aşmak için bu hattı zaten sınırına kadar zorluyordu. Yanbu'da hat, biri kuzeydeki biri güneydeki iki ayrı terminale bağlanıyor; buradan günde yaklaşık 2 milyon varil ülke içindeki rafinerilere gidiyor, geri kalanı tankerlerle ihraç ediliyor.
Saldırıyı kim yaptı, kim üstlendi?
Suudi Dışişleri Bakanlığı'nın açıklaması nettir: İHA'lar Irak topraklarından atıldı, saldırı yaralanmalara ve maddi hasara yol açtı. Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi de İHA'ların kendi topraklarından fırlatıldığını doğruladı, saldırıyı kınadı, Meysan vilayetindeki bir askeri komutanı görevden aldı ve soruşturma kurulu kurdu. Ama olayı hangi silahlı grubun tetiklediği hâlâ karanlıkta. AP'nin ulaştığı isimsiz bölgesel yetkililer, Yemen'deki Husilerin Irak'taki İran yanlısı milislere saldırıyı planlama ve yürütmede yardımcı olduğunu iddia etti; ne var ki Husi hareketi (Ensarullah) bu saldırıyı kendi adına resmen üstlenmedi. @Rusia_HD adlı hesabın "Yemen'in boru hattını vurduğu" yönündeki paylaşımı da bu haliyle sadece bir iddia; resmi kayıtlara giren tek olgu, mühimmatın Irak'tan kalktığı.
NASA'nın yangın izleme sistemi FIRMS, hat güzergâhı yakınında birden fazla büyük yangın tespit etti; Planet Labs'ın 11 Eylül tarihli görüntüsü Medine'nin güneydoğusunda yangında hasar gören bir tesisi gösteriyor. CNN'in edindiği ayrı uydu görüntülerinde ise Al Mesba'ah ve Al Dhekra adlı iki pompa istasyonunda yangın ve yoğun siyah duman var. Kaç noktanın vurulduğu resmi olarak açıklanmadı; sosyal medyada dolaşan "altı nokta", "100 kilometrelik duman" gibi rakamlar teyitsiz iddia olarak kalıyor. Kaç kişinin yaralandığı da hiçbir resmi açıklamada rakamla verilmedi.
Hürmüz Boğazı kapalıyken Suudi petrolü nasıl çıkacak?
Sorun tam da burada düğümleniyor. Hürmüz'de ABD-İran çatışması yüzünden tanker trafiği zaten büyük ölçüde durma noktasında; Suudi Arabistan'ın Kızıldeniz'e açılan tek kara alternatifi de şimdi tedbiren kapatılmış durumda. Üstelik aynı günlerde Husiler, Babülmendep Boğazı'ndaki son kalan adaları ve Muha limanını ele geçirerek Kızıldeniz güzergahındaki kontrolünü de pekiştirdi. Yani Arap Yarımadası'nın hem doğu hem batı çıkışı aynı anda baskı altında.
| Çıkış noktası | Güzergah | Durum (12 Eylül) | Kapasite |
|---|---|---|---|
| Hürmüz Boğazı | Basra Körfezi | Savaş nedeniyle tanker trafiği büyük ölçüde durmuş | Tarihsel olarak ihracatın büyük bölümü |
| Petroline (Abkaik–Yanbu) | Karadan Kızıldeniz'e | Saldırı sonrası tedbiren kapalı | Tam kapasitede 7 milyon varil/gün |
| Yanbu deniz yolu / Babülmendep | Kızıldeniz–Süveyş | Husiler kıyı noktalarını ele geçirdi | Yanbu'dan ~2 milyonu iç tüketime |
Boru hattı ne zaman açılacak, Aramco ne dedi?
Bu, hattın 2026'daki ilk vurulması da değil: Nisan ayında bir pompa istasyonuna yapılan saldırıda günlük akış yaklaşık 700 bin varil düşmüş, ama hat birkaç gün içinde yeniden 7 milyon varil/günlük tam kapasiteye dönmüştü. Aramco CEO'su Amin Nasser geçen ay bu hattın, savaşın yol açtığı arz kaybını dengelemede tüketici ülkelerin acil stok salımlarından daha etkili olduğunu söylemişti; bu kez Aramco'nun kendi adına açıklaması yok, konuşan tek resmi ağız Enerji ve Dışişleri bakanlıkları. Enerji Bakanlığı hattın "ihtiyati tedbir" olarak durdurulduğunu duyurdu ama yeniden ne zaman açılacağına dair bir takvim vermedi.
Brent petrol neden 100 doları aştı?
Brent petrolün varili 12 Eylül sabahı 104,61 dolar seviyesinde işlem gördü; fiyatlar hafta içinde ilk kez 100 doları aştı ve Mayıs ayından bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. 2019'da hattın komşusu sayılabilecek Abkaik-Hurays tesislerine yapılan ve başlangıçta Husiler tarafından üstlenilen ama sonradan İran'a atfedilen saldırı, Suudi üretiminin yarısından fazlasını, günde 5,7 milyon varili, geçici olarak durdurmuştu; piyasa o günden beri böyle bir hattın vurulmasının ne anlama geldiğini biliyor. Hattın kendisi de yabancı değil bu tür saldırılara: Mayıs 2019'da pompa istasyonları Husiler tarafından üstlenilen İHA saldırılarıyla vurulmuş, pompalama bir günlüğüne durmuştu.
Türkiye'yi nasıl etkiler?
Brent'in 104 doların üstüne yerleşmesi Türkiye'de yeni akaryakıt zammı beklentisini güçlendirdi; ayrıntılar Motorine zam kapıda haberimizde.
Suudi Arabistan Irak'a misilleme yapacak mı?
Krallık, Irak Başbakanı'nın talebi üzerine bu aşamada karşılık vermemeyi ve Irak hükümetinin çabalarını desteklemeyi tercih etti.
Riyad, egemenliğini ve güvenliğini korumak için gerekli her tedbiri alma hakkını saklı tuttuğunu da ekledi.
Suudi Arabistan, saldırının failini netleştirmeden ve boru hattının ne zaman yeniden tam kapasiteyle çalışacağını açıklamadan, Irak'a karşı şimdilik misilleme yapmama kararını sürdürüyor.
